ქართული პარადოქსი გოგნში – „მწვანე“ პროექტი წითელი ნუსხის სახეობების ფასად

მწვანე ენერგია ტყის ფასად – რა ხდება გოგნში?

ქარის ენერგია თანამედროვე ენერგეტიკის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიმართულებაა. საქართველოსთვისაც, რომელსაც ზამთარში ელექტროენერგიის დეფიციტი აქვს და იმპორტზეა დამოკიდებული, ახალი განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარება საჭირო და ლოგიკურია. მაგრამ „მწვანე ენერგია“ მწვანე მხოლოდ იმიტომ ვერ გახდება, რომ ტურბინებით იწარმოება. გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს იმასაც, სად და რის ფასად შენდება ელექტროსადგური. გოგნის ქარის ელექტროსადგურის შემთხვევა სწორედ ამ კითხვას აჩენს.

გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ 2026 წლის 30 მარტს გაცემული გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილებით, პროექტი თერჯოლის, ტყიბულისა და ზესტაფონის მუნიციპალიტეტებში 224 მეგავატიანი ქარის ელექტროსადგურის, 220 კვ-იანი გადამცემი ხაზის, ქვესადგურისა და სხვა ინფრასტრუქტურის მშენებლობას ითვალისწინებს. პროექტისთვის დაგეგმილია 28 ტურბინა, დაახლოებით 31 კილომეტრი შიდა გზა და 21.2 კილომეტრი სიგრძის მაღალი ძაბვის გადამცემი ხაზი.

ოფიციალური გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება ამბობს: საპროექტო ზონა წარმოადგენს „სენსიტიურ ჰაბიტატების კომპლექსს“. იქ გვხვდება საქართველოს „წითელი ნუსხის“ მცენარეული სახეობები — იმერული მუხა, ძელქვა, კოლხური ბზა, ჩვეულებრივი წაბლი და უთხოვარი. იმავე დოკუმენტში პირდაპირ წერია, რომ პროექტის განხორციელებისთვის საჭირო იქნება დაცული სახეობების გარემოდან ამოღება. ტერიტორიაზე ასევე აღრიცხულია 63 სახეობის ფრინველი და 24 სახეობის ძუძუმწოვარი; მათ შორის „წითელი ნუსხის“ სახეობებია ორბი, ველის კაკაჩა, კავკასიური ციყვი და მურა დათვი.

2026 წლის 9 ივლისის მთავრობის №1466 განკარგულებით, ბუნებრივი გარემოდან ამოღებას ექვემდებარება საქართველოს „წითელი ნუსხით“ დაცული 9 688 მცენარე: 7 533 ჩვეულებრივი წაბლი, 2 115 კოლხური ბზა და 40 უთხოვარი.

ყველა თანხმდება, რომ საქართველოს ქარის ელექტროსადგურები და ზოგადად, მწვანე ენერგია, გვჭირდება. საკითხავია, რატომ უნდა განთავსდეს ასეთი მასშტაბის ინფრასტრუქტურა სწორედ ტყიან და მაღალი ბიომრავალფეროვნების მქონე ტერიტორიაზე, როდესაც თვითონ ოფიციალური დოკუმენტაცია აღიარებს მის სენსიტიურობას.

გარემოს დაცვის ყოფილი მინისტრი და „საქართველოს მწვანეთა მოძრაობის“ ხელმძღვანელი ნინო ჩხობაძე სწორედ ადგილმდებარეობას აყენებს კითხვის ნიშნის ქვეშ. მისი შეფასებით, მსგავსი სადგურებისთვის უფრო მისაღებია მინდვრები, ველები ან უკვე დეგრადირებული ტერიტორიები, სადაც პროექტს ტყის მასშტაბური გაჩეხვა არ სჭირდება. ჩხობაძე ასევე მიუთითებს, რომ საუკუნოვანი ეკოსისტემის ნერგებით სწრაფად ჩანაცვლება რეალისტური არ არის, განსაკუთრებით ისეთი ნელა მზარდი სახეობების შემთხვევაში, როგორიც კოლხური ბზაა. „მწვანეთა მოძრაობამ“ პროექტს „მწვანე თვალთმაქცობის“ მაგალითი უწოდა და ალტერნატიული ადგილმდებარეობების განხილვა მოითხოვა.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კითხვა სწორედ ალტერნატივებს ეხება. გარემოს ეროვნული სააგენტოს გადაწყვეტილებიდან ჩანს, რომ ქარის ტურბინების სამი ალტერნატიული განლაგება განიხილეს, მაგრამ სამივე უკვე შერჩეულ ტერიტორიაზე იყო, განსხვავდებოდა ძირითადად ტურბინების რაოდენობა: 28, 21 ან 17. დოკუმენტში სხვა, სრულიად განსხვავებულ და ნაკლებად სენსიტიურ გეოგრაფიულ ტერიტორიაზე პროექტის განთავსების ალტერნატივა აღწერილი არ არის. საბოლოოდ 28-ტურბინიანი ვარიანტი შეირჩა.

კომპანია ამ კრიტიკას არ ეთანხმება. AG Energy აცხადებს, რომ უშუალო ზემოქმედება სალიცენზიო ტერიტორიის 3%-ს არ გადააჭარბებს და ტყის 97% ხელუხლებელი დარჩება. კომპანიის ინფორმაციით, პროექტში 200 მილიონ დოლარზე მეტი ინვესტიცია იგეგმება, გამომუშავებული ელექტროენერგია მთლიანად საქართველოში დარჩება და დაახლოებით 240 ათასი ოჯახის მოხმარების ეკვივალენტი იქნება. კომპანია ასევე აცხადებს, რომ ხეების მოჭრასთან დაკავშირებული საკომპენსაციო გადასახდელები 5.6 მილიონ ლარს გადააჭარბებს.

მაგრამ სწორედ აქ ჩნდება პრინციპული კითხვა: შეიძლება თუ არა საუკუნოვანი ბუნებრივი ეკოსისტემის ღირებულება მხოლოდ პროცენტით ან კომპენსაციის თანხით გაიზომოს? 3% დაახლოებით 2 800 ჰექტარიანი ტერიტორიის შემთხვევაში მცირე ციფრად მხოლოდ ქაღალდზე ჩანს; ამასთან, გარემოსდაცვითი რისკი მხოლოდ მოჭრილი ხეების რაოდენობა არ არის. გზები, ტურბინები და გადამცემი ხაზები ტყეს ფრაგმენტებად ყოფს, ცვლის ჰაბიტატებს და ზემოქმედებს იქ არსებულ სახეობებზე.

და ამ ყველაფრის ფონზე განსაკუთრებით პრობლემურია გამჭვირვალობის საკითხი. სახელმწიფოსა და „გოგნის ქარის კომპანიას“ შორის პროექტის ეკონომიკური პირობების განმსაზღვრელი ხელშეკრულება საჯაროდ ხელმისაწვდომი არ არის. შესაბამისად, საზოგადოებას არ აქვს სრული ინფორმაცია, კონკრეტულად რა ფასად შეისყიდის სახელმწიფო ელექტროენერგიას, რა ფინანსური ვალდებულებები აქვს აღებული და რა ეკონომიკურ სარგებელს იღებს ქვეყანა იმ გარემოსდაცვითი ფასის სანაცვლოდ, რომელსაც პროექტი მოითხოვს. ანუ ხელშეკრულება არ არის გასაჯაროებული და მისი ძირითადი ეკონომიკური პირობები საზოგადოებისთვის უცნობია.

სწორედ აქ კარგავს ძალას არგუმენტი, ასეთი რიხით რომ გვთავაზობენ, „ეს ხომ მწვანე ენერგიაა“. განახლებადი ენერგიის პროექტი ავტომატურად გარემოსდაცვით პროექტს არ ნიშნავს. თუ მისი განხორციელებისთვის სენსიტიური ტყის ჰაბიტატი იჩეხება, ათასობით დაცული მცენარე ქრება და ამავე დროს საზოგადოებას პროექტის სრული ეკონომიკური პირობებიც არ აქვს, გარემოსდამცველების კითხვა სრულიად ლეგიტიმურია: რატომ შეირჩა სწორედ ეს ადგილი და რატომ ვერ იქნა ნაპოვნი ალტერნატივა, სადაც ქარის ენერგიის მიღება ბუნებისთვის გაცილებით ნაკლები ზიანის ფასად იქნებოდა შესაძლებელი?

გარემოსდამცველთა მთავარი არგუმენტი გაცილებით მარტივია: ქარის ელექტროსადგურები გვჭირდება, მაგრამ მწვანე ენერგიის მისაღებად იმ ბუნებრივი სისტემის განადგურება, რომელსაც თავად უნდა ვიცავდეთ, მწვანე პოლიტიკის არსს ეწინააღმდეგება.

ამჟამად, იმერეთში, სოფელ გოგნსა და მუხურას შორის, თითქმის 80 ჰექტარი ტყე იჩეხება ქარის ელექტროსადგურის პროექტისთვის. კომპანიას მთავრობის ნებართვით დაახლოებით 2,800 ჰექტარი ტერიტორია გადაეცა, სადაც 28 ქარის ტურბინა, ქვესადგური, გადამცემი ხაზები და სხვა ინფრასტრუქტურა უნდა განთავსდეს. მიუხედავად მოთხოვნისა, სახელმწიფოსა და კომპანიას შორის დადებული ხელშეკრულება საჯარო არ არის. შესაბამისად, საზოგადოებას არ აქვს სრული ინფორმაცია, რა სარგებელს მიიღებს ქვეყანა და რა პირობებით ხორციელდება პროექტი.