საქართველოში აგროდაფინანსების არსებული მოდელი მნიშვნელოვნად იცვლება. ახალი მიდგომით, ბიზნესგეგმების პირველადი შეფასება უკვე სახელმწიფოს დონეზე, სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ფარგლებში განხორციელდება, რის შემდეგაც პროექტები კომერციულ ბანკებში გადამისამართდება.
აქამდე აგროდაფინანსების პროცესში ძირითადი გადაწყვეტილების მიმღები კომერციული ბანკები იყვნენ, რომლებიც პროექტებს საკუთარი რისკ-შეფასების კრიტერიუმებით ამოწმებდნენ. ახალი მოდელი ამ პროცესში სახელმწიფოს უფრო აქტიურ როლს ითვალისწინებს.
ცვლილების მიზნად სახელდება ფინანსურ რესურსებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა. აგროსექტორში ხშირად სწორედ ბანკების კონსერვატიული მიდგომა და მაღალი რისკის შეფასება იყო ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი, რის გამოც არაერთი პროექტი დაფინანსების გარეშე რჩებოდა, მიუხედავად ეკონომიკური პოტენციალისა.
ამასთან, ექსპერტების შეფასებით, ცვლილებას თან ახლავს გარკვეული გამოწვევებიც. ერთ-ერთი საკითხია სახელმწიფოს როლის ზრდა ბიზნესპროექტების შერჩევის პროცესში, რაც გარკვეულ რისკებს აჩენს — მათ შორის გადაწყვეტილებების სუბიექტურობისა და პოლიტიკური გავლენის კუთხით.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტია პროცესის დრო და ადმინისტრაციული დატვირთვა. ახალი მოდელი დამატებით ეტაპს ითვალისწინებს, რაც შესაძლოა გაზარდოს ბიუროკრატიული პროცედურები და გავლენა მოახდინოს პროექტების დამუშავების სიჩქარეზე, განსაკუთრებით მცირე და საშუალო ფერმერებისთვის.
საკითხს უკავშირდება პასუხისმგებლობის განაწილებაც. იმ შემთხვევაში, თუ პროექტი სამინისტროს მიერ დადებითად შეფასდება, თუმცა საბოლოოდ ფინანსურად არ გაამართლებს, ღია რჩება კითხვა — ვინ იქნება პასუხისმგებელი მიღებულ გადაწყვეტილებაზე: ბანკი თუ სახელმწიფო.
საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ აგროდაფინანსებაში სახელმწიფოს მონაწილეობა ფართოდ გავრცელებულია, თუმცა უმეტეს შემთხვევაში გამოიყენება ჰიბრიდული მოდელი, სადაც სახელმწიფო და ფინანსური სექტორი ერთობლივად მოქმედებენ. მაგალითად, გერმანიაში აგროდაფინანსება ხორციელდება სახელმწიფო განვითარების ბანკის — Landwirtschaftliche Rentenbank — მეშვეობით, რომელიც ფერმერებს სთავაზობს ფინანსურ რესურსებს კომერციულ ბანკებთან თანამშრომლობით. ამ შემთხვევაში გადაწყვეტილება ეფუძნება ფინანსურ კრიტერიუმებს და არა მხოლოდ ადმინისტრაციულ შეფასებას.
საფრანგეთში აგროსექტორი ფინანსდება ევროკავშირის საერთო აგროპოლიტიკის ფარგლებში, სადაც სახელმწიფო და ევროპული ინსტიტუტები ქმნიან სუბსიდიებისა და მხარდაჭერის მექანიზმებს, თუმცა სესხების გაცემის პროცესში საბოლოო გადაწყვეტილება კვლავ ფინანსურ ინსტიტუტებს ეკუთვნის.
საერთაშორისო კვლევები მიუთითებს, რომ სახელმწიფოს ჩართულობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ სექტორებში, სადაც ფინანსური რისკები მაღალია, თუმცა ეფექტურ მოდელებად მიიჩნევა სისტემები, სადაც გადაწყვეტილების მიღება და რისკი განაწილებულია სახელმწიფო და კერძო სექტორს შორის.
საქართველოს შემთხვევაში, ახალი მოდელის ეფექტიანობა დიდწილად დამოკიდებული იქნება იმაზე, რამდენად გამჭვირვალე, პროფესიონალური და დროული იქნება პროექტების შეფასების პროცესი.
აგროდაფინანსება მსოფლიოში და საქართველო — ვინ რა მოდელს იყენებს?
აგროდაფინანსების სისტემაში ცვლილება, რომელიც საქართველოში იგეგმება — ანუ პროექტების წინასწარი შეფასება სახელმწიფოს მხრიდან — მსოფლიო პრაქტიკაში უცნობი არ არის. თუმცა მთავარი კითხვა არის: ვინ იღებს საბოლოო გადაწყვეტილებას — სახელმწიფო თუ ბაზარი?
ნიგერია
ნიგერიაში მოქმედებს მოდელი, სადაც სახელმწიფო (NIRSAL მექანიზმით) აფასებს პროექტებს და ნაწილობრივ აზღვევს რისკებს, თუმცა საბოლოო დაფინანსებას ბანკები გასცემენ. ეს ნიშნავს, რომ სახელმწიფო ამარტივებს წვდომას, მაგრამ არ ანაცვლებს ფინანსურ ინსტიტუტებს.
ინდოეთი
ინდოეთში სახელმწიფო აქტიურად განსაზღვრავს პრიორიტეტებს და სუბსიდიებს, თუმცა კრედიტების გაცემა მაინც ბანკების გავლით ხდება. ეს არის მასშტაბური ჰიბრიდული სისტემა, სადაც სახელმწიფო მიმართულებას აძლევს, მაგრამ ფულს — ბანკები.
ბრაზილია
ბრაზილიაში აგროსექტორი ძლიერად სუბსიდირებულია სახელმწიფოს მიერ (Plano Safra პროგრამა), თუმცა კომერციული ბანკები კვლავ რჩებიან ფინანსური ფილტრის როლში. ანუ სახელმწიფო ხელს უწყობს, მაგრამ საბოლოო შეფასება ფინანსურია.
გერმანია
გერმანიაში აგროდაფინანსება ძირითადად ხორციელდება სახელმწიფო განვითარების ბანკის — Landwirtschaftliche Rentenbank — მეშვეობით, რომელიც ფერმერებს სთავაზობს დაბალპროცენტიან სესხებს. თუმცა მნიშვნელოვანი დეტალია, რომ ეს ბანკი არ იღებს სუბიექტურ გადაწყვეტილებებს ცალკეულ პროექტებზე — დაფინანსება ხდება კომერციულ ბანკებთან პარტნიორობით და მკაცრი ფინანსური კრიტერიუმებით. ანუ სახელმწიფო ქმნის რესურსს, მაგრამ საბოლოო ფილტრი მაინც ფინანსურია.
წყარო: https://www.rentenbank.de/en/
დამატებით: https://en.wikipedia.org/wiki/Landwirtschaftliche_Rentenbank
საფრანგეთი
საფრანგეთში აგროსექტორი ძლიერად არის მხარდაჭერილი ევროკავშირის საერთო აგროპოლიტიკის (CAP) ფარგლებში — ფერმერები იღებენ სუბსიდიებსა და გრანტებს, თუმცა კრედიტების გაცემაში მთავარი როლი კვლავ კომერციულ ბანკებს ეკუთვნის. სახელმწიფო განსაზღვრავს პრიორიტეტებს და უზრუნველყოფს ფინანსურ მხარდაჭერას, მაგრამ არ იღებს უშუალო გადაწყვეტილებას კონკრეტული ბიზნესგეგმის დაფინანსებაზე.
წყარო: https://agriculture.ec.europa.eu/common-agricultural-policy_en
დამატებით: https://www.eib.org/en/products/mandates-partnerships/agriculture-bioeconomy
საქართველო — რა იცვლება?
საქართველოში დაგეგმილი ცვლილებით, პროექტის პირველი შეფასება სამინისტროში გადადის, რაც ნიშნავს, რომ სახელმწიფო პირდაპირ ერთვება იმ ეტაპში, სადაც ადრე ბანკები იყვნენ მთავარი „ფილტრი“.
მთავარი განსხვავება
მსოფლიოს წარმატებული მოდელები გვიჩვენებს:
✔ სახელმწიფო ამცირებს რისკს და ადგენს პრიორიტეტებს
✔ ბანკები იღებენ საბოლოო ფინანსურ გადაწყვეტილებას
საქართველოში კი ჩნდება რისკი, რომ სახელმწიფო გახდეს მთავარი გადამწყვეტი მოთამაშე
დასკვნა
აგროდაფინანსებაში სახელმწიფოს ჩართულობა — ნორმალურია მაგრამ ეფექტური სისტემა იქ მუშაობს,
სადაც ბალანსია დაცული. თუ ეს ბალანსი დაირღვევა, სისტემა შეიძლება გადაიქცეს განვითარების ინსტრუმენტიდან ბიუროკრატიულ ბარიერად
წყაროები:
- https://www.rentenbank.de/en/
- https://en.wikipedia.org/wiki/Landwirtschaftliche_Rentenbank
- https://agriculture.ec.europa.eu/common-agricultural-policy_en
- https://www.eib.org/en/products/mandates-partnerships/agriculture-bioeconomy
- https://thedocs.worldbank.org/en/doc/901541553199006646-0130022019/render/NFISSession20RuralandAgriculturalConsumers.pdf
- https://www.giz.de/de/downloads/giz2021-en-agricultural-development-banks-and-finance-facilities.pdf
- https://www.ifad.org/en/agricultural-finance
- https://www.adb.org/publications/agricultural-finance-developing-countries
- https://www.iisd.org/system/files/publications/financing-agriculture-boost-opportunities-devloping-countries.pdf
- https://www.mfw4a.org/sites/default/files/resources/Creating%20Access%20to%20Agricultural%20Finance.pdf
