თბილისისა და ბათუმის მაგალითი კარგად აჩვენებს, რომ საქართველოში ნარჩენების მართვის პრობლემა მხოლოდ ნაგვის გატანა აღარ არის. საუბარია ათწლეულების განმავლობაში დაგროვილ გარემოსდაცვით რისკებზე, მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე და პროექტებზე, რომელთა დასრულება წლების განმავლობაში გადაიდო.
თბილისის მოქმედი დიდი ლილოს ნაგავსაყრელი ექსპლუატაციაში 2010 წელს შევიდა. დღეს ის დედაქალაქის პრაქტიკულად მთელ მუნიციპალურ ნარჩენს იღებს. „თბილსერვის ჯგუფის“ ინფორმაციით, 2025 წელს აქ 509 ათას ტონაზე მეტი ნარჩენი განთავსდა, დღიური დატვირთვა კი საშუალოდ 1 400-1 600 ტონას აღწევს.
პრობლემა მხოლოდ ნარჩენის მოცულობა არ არის. წლების განმავლობაში დგას ნაჟური წყლების, ნაგავსაყრელის გაზისა და მძაფრი სუნის საკითხი. თბილისის მერიისვე ინფორმაციით, პოლიგონის თავდაპირველი ნაჟური წყლების გამწმენდი სისტემა სათანადოდ ვეღარ მუშაობდა და 2022-2024 წლებში ჩატარებულმა კვლევებმა მისი შეცვლის აუცილებლობა აჩვენა. ასეთი ნაჟური, თუ სათანადოდ არ გროვდება და არ იწმინდება, ქმნის ნიადაგისა და მიწისქვეშა წყლების დაბინძურების რისკს, ხოლო ნაგავსაყრელის გაზი ძირითადად მეთანსა და ნახშირორჟანგს შეიცავს და არასათანადო მართვის შემთხვევაში დაკავშირებულია როგორც სუნთან, ისე ხანძრისა და სათბურის გაზების ემისიასთან.
დიდ ლილოში ვითარების მოწესრიგების დაპირება ახალი არ არის. ჯერ კიდევ 2018 წელს მერიაში აცხადებდნენ, რომ ნაგავსაყრელის პრობლემური უჯრედების კონსერვაციის, გაზშემკრებისა და წყლის ფილტრაციის სისტემებისთვის დაახლოებით 17 მილიონი ლარი იყო გათვალისწინებული. 2019 წელს კი დაანონსდა უფრო ფართო, 50-60 მილიონ ლარამდე ღირებულების გაზშემკრები პროექტი, თუმცა 2021 წლისთვის მერია უკვე ადასტურებდა, რომ პროექტი რამდენიმე წარუმატებელი ტენდერის შემდეგ შეჩერებული იყო.
ამჟამინდელი გეგმით, დიდი ლილოს რეაბილიტაციისთვის დაახლოებით 6.5 მილიონი ევროს პროექტი ხორციელდება EBRD-ის დაფინანსებით. დაგეგმილია ნაჟური წყლების ახალი გამწმენდი ინფრასტრუქტურა და გარემოზე ზემოქმედების შემცირება. პარალელურად, ქალაქი აცხადებს, რომ ახალი ნაგავსაყრელისთვის ალტერნატიულ ტერიტორიას ეძებს. უფრო ფართო პროგრამის ფარგლებში EBRD-ს თბილისისთვის ასევე აქვს 16 მილიონ ევრომდე დაფინანსების პროექტი, რომელიც არსებული უჯრედების დახურვას, საბოლოო გადაფარვასა და ნაგავსაყრელის გაზის შეგროვება-გამოყენებას ითვალისწინებს.
ბათუმში პრობლემა გაცილებით ძველია. ადლიის, ანუ ჭოროხის მიმდებარე ნაგავსაყრელზე ნარჩენების განთავსება დაახლოებით 1965 წლიდან დაიწყო. სხვადასხვა შეფასებით, ტერიტორია ათწლეულების განმავლობაში მილიონობით ტონა ნარჩენს იტევდა. ბოლო ოფიციალურ დოკუმენტებში თავად მუნიციპალური კომპანია მიუთითებს, რომ ნაგავსაყრელს არ აქვს წყალგაუმტარი დამცავი ფენა, ნაჟური წყლების შეგროვებისა და გაწმენდის სრულყოფილი სისტემა და გაზგამყვანი ინფრასტრუქტურა; ნარჩენების სიმაღლე ზოგ ადგილას 12-15 მეტრს აჭარბებს.
მსოფლიო ბანკის შეფასებითაც, ბათუმის ძველი ნაგავსაყრელი არ იყო იზოლირებული ნიადაგისგან, არ ჰქონდა ნაჟური წყლებისა და გაზის მართვის სისტემა და მდებარეობიდან გამომდინარე დაბინძურების რისკი მდინარე ჭოროხსა და საბოლოოდ შავი ზღვის ეკოსისტემასაც ეხებოდა. EBRD ბათუმის მოქმედ ნაგავსაყრელს საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე სახიფათო დამაბინძურებლადაც მოიხსენიებდა და მიუთითებდა მიწის, წყლისა და ჰაერის დაბინძურებაზე.
მისი ჩანაცვლების პროექტი ჯერ კიდევ 2008-2010 წლებში დაიწყო. თავდაპირველად ახალი სანიტარული ნაგავსაყრელი ჩაქვში იყო დაგეგმილი, თუმცა 2011 წელს ადგილი შეიცვალა და საბოლოოდ სოფელ ცეცხლაურში შეირჩა. პირველი ეტაპის ღირებულება 10 მილიონ ევროს შეადგენდა, საიდანაც 3 მილიონი EBRD-ის სესხი იყო, დაახლოებით 4 მილიონი ევრო კი შვედეთის მთავრობის გრანტი. ახალი პოლიგონის მშენებლობა 2021 წელს დასრულდა და თავდაპირველად მისი ამოქმედება 2022 წლის ივნისში იგეგმებოდა. შემდეგ თარიღები რამდენჯერმე გადაიდო.
2026 წლის აგვისტოს მდგომარეობით, ცეცხლაურის ნაგავსაყრელი ჯერ კიდევ არ ფუნქციონირებს და აჭარის მთავრობა მისი გახსნის ზუსტ თარიღსაც აღარ ასახელებს. შესაბამისად, გაურკვეველია ბათუმის ძველი ნაგავსაყრელის კონსერვაციისა და სრული დახურვის თარიღიც. პროექტის მეორე ფაზისთვის EBRD-მა დამატებით 19 მილიონ ევრომდე სესხი გამოყო, რაც ახალი ტექნიკის შეძენას, გადამამუშავებელი ინფრასტრუქტურისა და მექანიკურ-ბიოლოგიური დამუშავების ობიექტის შექმნას გულისხმობს.
ამგვარად, თბილისის დიდ ლილოსა და ბათუმის ადლიის შემთხვევები ერთი საერთო პრობლემისკენ მიუთითებს: ძველი ან არასრულყოფილად მოწყობილი პოლიგონების გარემოსდაცვითი რისკები სახელმწიფოსთვის წლებია ცნობილია, არსებობს საერთაშორისო დაფინანსებაც და ტექნიკური გეგმებიც, თუმცა საბოლოო გადაწყვეტები მუდმივად დროში იწევს. ამ დროს მოსახლეობა აგრძელებს ცხოვრებას ნაგავსაყრელების სიახლოვეს, სადაც რისკი არ შემოიფარგლება მხოლოდ უსიამოვნო სუნით. საუბარია ჰაერის, ნიადაგისა და წყლის შესაძლო დაბინძურებაზე, ნაგავსაყრელის გაზებზე, ხანძრის საფრთხესა და ხანგრძლივ გარემოსდაცვით ზემოქმედებაზე.
არც ის უნდა დაგვავიწყდეს, რომ როცა ძროხები, ღორები ან ცხვრები ნაგავსაყრელზე ხვდებიან და იქ საკვებს ეძებენ, იზრდება მათი დაბინძურებულ ნარჩენებთან, ქიმიურ ნივთიერებებსა და დაავადების გამომწვევ მიკროორგანიზმებთან კონტაქტის რისკი. ეს საფრთხე ადამიანამდე შეიძლება მოვიდეს საკვები ჯაჭვის გავლითაც – მაგალითად, რძის, ხორცის ან სხვა ცხოველური პროდუქტის მოხმარების შემთხვევაში, თუ ცხოველი დაბინძურების წყაროსთან იყო კონტაქტში. ამიტომ ნაგავსაყრელებზე პირუტყვის თავისუფალი დაშვება უკვე მხოლოდ ვეტერინარული კი არა, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემაცაა.
ცალკე პრობლემაა სოფლებში ნარჩენების მართვა. ამ დრომდე სოფლად ნარჩენების მართვა კვლავ ერთ-ერთ პრობლემურ მიმართულებად რჩება. კანონით მუნიციპალური ნარჩენების შეგროვებისა და გატანის გამართული სისტემის შექმნა მუნიციპალიტეტების პასუხისმგებლობაა, თუმცა პრაქტიკაში მომსახურება ყველა სოფელს თანაბრად ვერ ფარავს. ოფიციალურ მუნიციპალურ გეგმებშიც მთავარ პრობლემებად სახელდება კონტეინერების სიმცირე, ნარჩენების იშვიათი გატანა, მოძველებული ტექნიკა და სტიქიური ნაგავსაყრელები.
შედეგად, რიგ სოფლებში ნარჩენები გროვდება ხევებში, მდინარის ნაპირებთან, გზისპირებსა და სხვა არალეგალურ ადგილებში. პრობლემას ემატება ნარჩენების ღია წესით დაწვა, სამშენებლო მასალების, ცხოველური ნარჩენებისა და ზოგ შემთხვევაში სახიფათო ნარჩენების გარემოში მოხვედრაც. მხოლოდ 2026 წლის პირველ ექვს თვეში გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტმა ქვეყნის მასშტაბით ნარჩენების მართვის კოდექსის დარღვევის 2 664 ფაქტი გამოავლინა. 2025 წელს კი ასეთი დარღვევა 2 713 იყო.
ამიტომ სოფლად პრობლემა მხოლოდ მოსახლეობის მიერ ნაგვის არასწორად გადაყრა არ არის. იქ, სადაც რეგულარული შეგროვება, საკმარისი კონტეინერები და კონტროლი არ არსებობს, სტიქიური ნაგავსაყრელების წარმოქმნის რისკიც მუდმივად რჩება, რაც საბოლოოდ ნიადაგის, ზედაპირული და გრუნტის წყლების დაბინძურების საფრთხეს ქმნის.
